نجمه سیددخت

سعدی؛ تخلص شاعرانۀ شیخ مصلح الدین شیخ عبدالله شیرازی، یکی از بزرگ­ترین ستارگان آسمان ادب و از جملۀ سه تن از پیامبران شعر فارسی است. اهل ادب به او لقب استادِ سخن، پادشاهِ سخن، شیخِ اجلّ و حتی به‌طور مطلق، استاد داده‌اند. آنچه که مسلم است سعدی دراوایل قرن هفتم هجری، در دورۀ حکمفرمایی اتابک سعد زنگی و بین سال­های ۶۰۶ تا ۶۱۵ هجری، در شیراز به دنیا آمده است. اجداد وی عالمان دینی بودند و سعدی بیشتر از برکت فرهنگ شایسته­ای که پدرش داشت، از همان اوان کودکی از آموزش و تربیت دقیقی برخوردار گشت. وی غالبا محبت و ارشاد خردمندانۀ پدر را در آثار خود یادآور می­شود.

همه قبیلۀ من عالمان دین بودند                       مرا معلمِ عشقِ تو شاعری آموخت

پدرش هنگامی که او نوجوان بود، درگذشت و مادرش در تربیت فرزند همان راه پدر را ادامه داد. تحصیلات مقدماتی را در شیراز آغاز کرد؛ اما به گفتۀ خود در کتاب گلستان، با حملۀ ترکان و تند باد هجوم مغولان، تحصیلاتش ناتمام ماند و به بغداد رفت و در آنجا به ادامۀ تحصیل در مدرسۀ معروف نظامیه پرداخت. نظامیۀ بغداد در آن زمان مدرسه­ای بود که در آن علوم دینی از جمله صرف و نحو عربی، قرآن، فقه، حدیث، اصول، طب، فلسفه و نجوم تدریس می­شد؛ به طوریکه تاثیر این تعلیمات در سرتاسر آثار سعدی، مشاهده می­شود. سعدی پس از اتمام تحصیلات خود، به سیر و سفر در شهرهای مختلف می­پردازد و به قول خود در اقصای عالم می­گردد و از هر گوشه­ای تمتعی برمی­گیرد. او پس از سفرهای دور و دراز که حدود سی سال و به روایتی چهل سال طول کشیده است؛ سرانجام در سال ۶۵۵ هجری به شیراز مراجعت کرده است و در عین وابستگی به دربار اتابکان فارس و مدح پادشاهان آن سلسله و نیز ستایش عده­ای از رجال دیگر، گوشه نشینی و اعتکاف را برمی­گزیند. البته از تجارب بسیاری که درسفرهایش اندوخته بود، مواعظی برای پادشاهان و رعایا، شاگردان و ستایندگان می­فرستاد و به نوبۀ خویش از خیراندیشی، هدایا و معاشی که آنان برای او فراهم می­کردند، بهره­مند می­گشت. سعدی در این دوره سرایندۀ اشعار غنایی اعم از غزلیات و مدایح تعلیمی در قالب قصیده بوده است که در آن سران و بزرگان را پند می­دهد و وقایع جاری را تفسیر می­کند؛ به هر حال عمر سعدی در شیراز به نظم قصاید وغزلیات و تالیف رسالات مختلف او و به وعظ و تذکیر می­گذشت. در این دوره یکبار به مکه سفر کرد و از راه تبریز به شیراز بازگشت. سعدی بعد ازعمری به ظاهر طولانی در ۲۷ ذی الحجه سال ۶۹۱ هجری قمری در شیراز درگذشت و در همان خانقاهی که زندگی می­کرد، به خاک سپرده شد.

سعدی؛ بی تردید پس از فردوسی، بزرگ­ترین شاعری است که آسمان ادب فارسی را به نور خیره کنندۀ خویش، روشن ساخت. زبان استادانۀ فصیح او زبان دل و عشق و محبت و نشانۀ تمام عیار آدمیت، به همان معنی کاملی است که خود بیان کرده است. او در سال ۶۵۵ هجری قمری سعدی نامه یا بوستان را به نظم آورد و در سال ۶۵۶ گلستان را تالیف کرد. از این دو کتاب با عنوان کتاب­های اخلاقی یاد می­شود؛ علاوه بر اینها، قصاید و غزلیات و قطعات و ترجیع بند و رباعیات و قصاید عربی دارد که همه را در کلیات او جمع کرده­اند. عمده مهارت او در غزل عاشقانه و در این حیطه بی­نظیر است. گلستان، شاهکار نثر او، در نهایت کمال و زیبایی است. سعدی از شاعران نیکبختی است که در زمان حیات خود، شهرت فراوانی داشت؛ آنچنانچه خود گفته است:

هفت کشور نمی­کنند امروز                        بی­مقالاتِ سعدی، انجمنی

آثار او حتی در هندوستان، آسیای صغیر و آسیای میانه به زبان فارسی ترجمه و در دسترس مخاطبانش قرار داشت. او نخستین شاعر ایرانی است که آثارش به یکی از زبان‌های اروپایی ترجمه شده است.

به هر روی، سعدی شاعر قرن­های متمادی و شاعر لحظه­های خوش و دوستداشتنی است. حکایات واشعارش نه تنها مکتوب؛ بلکه طی صدها سال، سینه به سینه از پدران برای پسران نقل شد و در یادها جاودان ماند. مخاطبان او از پیر و جوان و در هر مقامی از حاکمان و دولتمردان تا مردم عادی بوده و هستند و این اوج هنر سخنوری سعدی شیرازی است.

اول اردیبهشت ماه، در تقویم رسمی ایران به عنوان «روز بزرگداشت سعدی» نام گذاری شده است، روزی برای پاسداشت آثار و اندیشه­های سعدی شیرازی، شاعر، نویسنده و حکیم نامدار قرن هفتم هجری. علت نامگذاری این روز چنین بیان شده است که سعدی گلستان و بوستان را در اردیبهشت‌ ماه سال‌های ۶۵۵ و ۶۵۶ هجری سروده است.