نجمه سیددخت

کتاب دو جلدی سرگذشت مطبوعات ایران به نویسندگی سید فرید قاسمی، در واقع یک تاریخ نگاری مفصل درحوزۀ مطبوعات است.  نویسندۀ کتاب که یک روزنامه نگار است؛ سرگذشت مطبوعات ایران را در یک دورۀ تاریخی ۶۱ ساله از سال ۱۲۵۲ قمری (عهد محمد شاه) تا سال ۱۳۱۳ (قتل ناصرالدین شاه) در برمی­گیرد. در جلد اول ابتدا به سرگذشت روزنامه نگاری در ایران اشاره شده است که طی آن به مباحث کلی راجع به نحوۀ شکل گیری و خصوصیات مطبوعات می­پردازد.

مولف سپس ساختار اولیه و نحوۀ به وجود آمدن مطبوعات در عهد محمد شاه را که کاملا دولتی و زیر نظر شاه اداره می­شد را توضیح می­دهد. سپس تعریف جریده یا نشریه، که به صورت­های روزنامه یا مجله، جریده، مطبوعه، نشریه و شب نامه تجلی می­کرده است را شرح داده و توصیف هریک را می­نویسد. شناسنامه نام بخش بعدی است که شامل نام، نوع و روش، هدف، ناشر، محل نشر و نشانی، تاریخ انتشار، ترتیب انتشار، زبان، شمارگان و قیمت یک نسخۀ نشریه است و مولف برای هر قسمت توضیح کافی داده است.

محتوا یک فصل از کتاب است که در آن نام چند نفر از منشیان و ویراستاران معروف آن عهد، مانند میرزا علی خان صفاء السلطنه، میرزا محمد خان مجیرالدوله شیبانی، میرزا محمد حسین فروغی و میرزا جعفر ادیب شیرازی آورده شده است. سپس موضوع توزیع نشریات ذکر می­شود که غالبا به صورت اشتراک، رایگان و مبادله بوده است و اینکه چگونه مطبوعات به دست خواهان می­رسیده است.

مولف برای مستند سازی این دو جلد کتاب، به نوشته­های پیشینیان و متقدمین عرصۀ روزنامه­نگاری استناد جسته و ارجاع داده است. در جلد دوم اطلاعاتی دربارۀ تاریخچۀ نشریه­های عهد محمد شاه و ناصرالدین شاه به خواننده داده می­شود و نحوۀ شکل گیری نخستین نشریۀ ادواری که اخبار و وقایع شهر یا (کاغذ اخبار) نام داشته و میرزا محمد صالح شیرازی مبتکر آن بوده است را ارائه می­دهد. در بخشی از جلد دوم کتاب که دورۀ ناصرالدین شاه است،

مولف روزنامه­ هایی را که به صورت مختلف در تهران و شهرستان­ها منتشر شده ­اند را به ترتیب نام می­برد و سرگذشت هریک را به ترتیب می­نویسد که نزدیک به ۳۰ مورد است. در بخشی دیگر از کتاب که سانسورنام دارد به قانون، آزادی، سانسور و به مسالۀ توقیف مطبوعات و بازتاب آن  می پردازد. سپس در مورد توقیف روزنامه، رسانه­ هایی که جانشین روزنامۀ توقیف شده می­شده ­اند، مانند شب نامه ­نگاری، اعلامیه نویسی، تصنیف سازی، سخنرانی بر بالای منبر، رساله نویسی و مطبوعات فارسی و خارجی و نحوۀ فعالیت آنها توضیح می­دهد.

فهرست منابع، تصاویر و سرلوحه ­های بعضی از نشریات و تصاویر شخصیت­هایی که در کتاب نامشان برده شده از اجزای پایانی کتاب است. این کتاب در سال ۱۳۸۰ و در ۲۰۷۰ صفحه، توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به زیور طبع آراسته شده و در دسترس علاقه­ مندان به خواندن این آثار قرار گرفته است.