زینب علی‌پناه. روز یکشنبه ۲۰ اسفند ۱۴۰۲، کارگاه شیوه‌های پوشش خبری، ویژه خبرنگاران استان کرمانشاه در سالن جلسات فجر اداره کل بهزیستی استان با حضور جمعی از خبرنگاران استان برگزار شد. این کارگاه با همت دفتر مشاوره و دفتر پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی معاونت پیشگیری اداره کل بهزیستی استان و با حضور دکتر شهبازی مدیرکل بهزیستی استان، دکتر پایدار معاونت پیشگیری بهزیستی استان و دکتر علیرضا مرادی، مدرس، سوپروایزر طرح خودکشی کشور و از صاحبنظران و متخصصین این حوزه برگزار شد.
در این کارگاه، آموزش شیوه‌های خبرنویسی در مورد خودکشی، شیوه‌های انتخاب موضوع مورد پوشش، سبک‌های ارائه اخبار خودکشی و ممنوعیت‌های اخبار خودکشی تشریح شد.

*نقش رسانه در مقابل ابربحران خودکشی در کرمانشاه*

دکتر بهزاد شهبازی، مدیر کل بهزیستی استان کرمانشاه، در ابتدا به اهمیت مسئله خودکشی و افزایش شیب این آسیب در استان و نقش مهم رسانه ها در چگونگی بازنمایی این مسئله پرداخت و در پاسخ به چرایی عدم ارائه اعداد و ارقام در بحث خودکشی گفت: عدم اعلام اعداد و ارقام به این دلیل است که ممکن است باعث ناامیدی در جامعه شود. اما بررسی عوامل بسیار مهم است زیرا باعث ریشه‌یابی و سیاست‌گذاری می‌شود. هم‌چنان که حساسیت‌زایی مسئله خودکشی توسط رسانه‌ها در یکی از شهرهای غربی باعث هشدار به مسئولین و توجه افکار عمومی شد و در حال حاضر شیب خودکشی در این شهر کاهشی است. زیرا تیم‌های تحقیقی، اعتبارات و… جهت بررسی و رفع این آسیب به سمت این شهر سرازیر شد. در استان کرمانشاه شیب بشدت افزایشی است. برجسته‌سازی مسئله خودکشی در کرمانشاه باعث بررسی دقیق‌تر و ریشه‌ای تر علل می‌شود و در ادامه با روشن شدن این علل، تخصیص اعتبار جهت حل مسئله را خواهیم داشت. بررسی تخصصی مسائل فرهنگی، مسائل اقتصادی و اشتغال، حاشیه‌نشینی و… که از جمله علل خودکشی هستند به نفع این شهر خواهد بود که باعث توجه و پاسخگو کردن مسئولین و در نهایت تخصیص اعتبار جهت سیاست‌گذاری‌های کلی برای رفع یا حداقل کاهش این آسیب که به سطح بحران رسیده است خواهد شد.
شهبازی در ادامه عنوان کرد: موضوعات آگاه سازی و پیشگیرانه شاید برای جامعه ملموس نباشند. گاها روی مسئله‌ای کار تخصصی انجام می‌شود و تاثیرات آن ده سال بعد نتیجه‌بخش خواهد بود. لذا در سازمان بهزیستی نگاه پیشگیرانه و کاهش آسیب را داریم. اعتبارات ما برای آسیب‌های کرمانشاه و در اینجا خودکشی که ابر آسیب این شهر است کافی نیست. باید تمرکز خود را در محلات حاشیه‌ای و آسیب‌خیز بر روی شناسایی افراد مستعد خودکشی گذاشته و جهت کاهش این آمار ابزارهای خود را به کار ببریم. اما باز هم تاکید می‌کنم که بهزیستی وظیفه پیشگیری و کاهش آسیب را دارد. کاهش علل اصلی خودکشی به نهادها و سازمانهایی مربوط می‌شود که در سطوح کلان و در رفع مسائلی مانند اشتغال، حاشیه‌نشینی، مسائل فرهنگی و… نقش، تکلیف، اعتبارات و وظیفه دارند. لذا هدف از برگزاری این کارگاه بررسی شیو‌ه‌هایی از گزارش‌نویسی آسیب خودکشی است که نتیجه آن نقشی در تلنگر و حساسیت‌زایی در مسئولین باشد و استان را در مرکز توجه جهت رفع ریشه‌ای‌تر این آسیب قرار دهد.

*زبان مشترک رسانه و متخصصین در گزارش خودکشی کرمانشاه*

دکتر مسعود پایدار، معاونت پیشگیری اداره کل بهزیستی استان کرمانشاه:
وضعیت آسیب‌های اجتماعی و تعیین کننده‌های آن طی چند سال اخیر در مقایسه با چند دهه اخیر خیلی شتابان در حال پیش‌روی و تغییر است. پس جهت تکمیل و کسب دانش در این رابطه، در رسانه‌ها منظور پوشش خبری، باید در فواصل زمانی کم و کم‌تر اطلاعات را به‌روز کرد.
بر اساس شاخص‌هایی که مربوط به سازمان جهانی بهداشت است و اجماعی در مورد آن وجود دارد، وضعیت یک دهه اخیر پوشش رسانه‌ای بحث آسیب‌ها و در اینجا خودکشی در یک اطلس آورده شده، اگرچه همانطور که گفته شد، شتاب این آمار و تغییرات بروزرسانی این اطلس را می‌طلبد.
بسیاری از منابع خبری خارج از کشور اخبار و در این بحث اخبار خودکشی را از رسانه‌های داخلی کشور استخراج و ارائه می‌دهند. بنابراین ضروری است که رسانه ها به شکلی اخبار خودکشی را پوشش دهند که بازتاب فراتر و غیرواقع در رسانه‌های خارج از کشور نداشته باشد. گاها دیده می‌شود که اخبار منتشر شده بسیار دورتر از واقعیت بوده و حتی سبب رنجش و شکایت خانواده فرد خودکشی کرده شده است. اشاره به جزئیاتی که نیاز نیست در پوشش خبری گفته شود و بعضاً ممکن است اشتباه هم باشد و تشریح صحنه خودکشی با جزئیات در گزارش نیز صحیح نمی‌باشد. در یک مورد خاص به دلیل تحریف عمدی یا غیر عمدی خبر، آمار چند ده نفری افکار خودکشی در مناطق زلزله زده، تنها با حذف کلمه افکار، به عنوان آمار خودکشی کامل در یک گزارش آورده شده بود که بسیار مایه تأسف و تعجب بود.

اینکه خبرنگاران دغدغه مسائل اجتماعی را داشته باشند بسیار مهم و با ارزش است و پوشش خبر این حجم از آسیبی مانند خودکشی در استان می‌تواند مسئولین را وادار به ریشه‌یابی و چاره‌اندیشی کند. اما دست‌یابی به زبان مشترک در نوع و چگونگی ارائه و پوشش اخبار خودکشی زبان مشترکی می‌طلبد بین متخصصین این حوزه و رسانه، که دلیل اصلی تشکیل این جلسه خواهد بود.

*از ممنوعیت‌های حرفه‌ای پوشش اخبار خودکشی تا حساس‌زایی و پاسخگو کردن مسئولین و دستگاه‌های مرتبط در سیاست‌گذاری‌های کلان اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی*

دکتر علیرضا مرادی، پژوهشگر و مدرس کارگاه قبل از آغاز تدریس سرفصل‌ها به ایراد سخنانی در رابطه با وضعیت خودکشی در استان، دلایل آن و پوشش اخبار خودکشی پرداخت.

*وضعیت خودکشی در استان کرمانشاه*

دلایل متفاوتی برای خودکشی توسط صاحبنظران بیان شده است. از نظر آمار، در کل ۳ خودکشی در صدهزار جمعیت در یک سال در یک جامعه را می‌توان حد نرمال دانست و هنوز جامعه وارد بحران نشده است. اما اگر تعداد از این بالاتر رود تبدیل به یک مسئله اجتماعی می‌شود و هرچه بالاتر می‌رود آسیب و اپیدمی نام می‌گیرد. در ادامه و در آمار بالای خودکشی وارد پاندمی‌های خودکشی می‌شویم و آمار کرمانشاه نشان می‌دهد که به سمت این پاندمی پیش می‌رود. به لحاظ آماری تا سال ۱۳۹۸ میانگین خودکشی در ایران پایین‌تر از میانگین جهانی بوده است، اما از این سال به بعد طبق آمارهای رسمی، دستگاه‌های متولی مانند پزشکی قانونی نشان می‌دهد که نرخ خودکشی در کشور از متوسط میانگین جهانی بالاتر رفته است. برای مثال در ۱۴۰۲ طبق آمار اعلام شده میانگین خودکشی در ایران ۱۲/۵ در صدهزارنفر بوده است. یعنی این آمار از نرخ جهانی بالاتر رفته‌ است.
در اینجا باید به چند مسئله مهم اشاره کرد. پراکندگی خودکشی در کشور طبق آمار عادلانه نبوده است. در برخی از شهرها آمار آنقدر پایین است که در حد بحران نبوده، اما این آمار در ۴ استان طی ۳۰ سال گذشته پیک‌های خودکشی را داشته‌اند. این چهار استان، شامل یاسوج، کرمانشاه، لرستان و ایلام هستند. از طرفی نرخ خودکشی در کرمانشاه بین گروه‌های مختلف هم یکسان نیست. در مناطق حاشیه‌نشین آمار خودکشی بالاتر است و این نشان می‌دهد که خودکشی یک مسئله طبقاتی است. فقر و احساس نابرابری یکی از عوامل افزایش خودکشی در کرمانشاه است. در میان قومیت‌ها بالاترین نرخ خودکشی در میان لک‌هاست. از طرفی طی سه دهه نرخ اقدام به خودکشی در میان زنان و تعداد خودکشی های کامل(منجر به مرگ) بیشتر از مردان است. از دهه ۸۰ به بعد این نسبت در حال کم‌تر شدن است. به این معنی که نسبت خودکشی زن‌ها به مردها به سمت برابر شدن می‌رود. طی سالهای اخیر زنان بیشتر از مردان اقدام به خودکشی می‌کنند اما خودکشی‌های کامل یا منجر به مرگ در مردان بیشتر از زنان است.
مسئله بسیار مهم‌تر دیگر در بحث خودکشی، مسئله سن خودکشی است. ما یک الگوی واضح و روشن از خودکشی بر اساس روابط نسلی داریم که متاسفانه بشدت هم هشدار دهنده و هم تاسف انگیز است. هنوز هم بالاترین نرخ خودکشی را نسل دهه ۶۰ دارند. نسل دهه ۶۰ که از دهه ۸۰ وارد دوران جوانی شده‌اند، آمار رو به رشد خودکشی را داشته تا الان که وارد دهه چهارم زندگی‌شان شده‌اند. یکی دیگر از مسائل مهم در بررسی سن خودکشی پایین آمدن سن خودکشی در استان است به طوری‌که در وضعیت خودکشی در جوان‌ها، نوجوان‌ها و کودکان، رشد تصاعدی زیادی داشته است.
گروه‌های در معرض ریسک بالای دیگری هم داریم. مثل زنان بی‌سرپرست و بدسرپرست، افرادی که دچار بیماری‌های خاص یا معلولیت هستند. TSها و… هم از گروه‌های های‌ریسک می‌باشند.

*ممنوعیت‌های حرفه‌ای پوشش اخبار خودکشی*

ادبیات و دانش در حوزه خودکشی، در بازنمایی‌ها و پوشش خبری مسئله خودکشی و در انتشار اخبار خودکشی درز پیدا می‌کند که گاها اشکالاتی بر آن وارد است. چیزی که در رسانه‌ها بر آن تاکید و پوشش داده می‌شود بازتابی از ادبیات دهه ۸۰ است که اشکالاتی در آن وجود دارد و هدف از برگزاری این جلسه ارائه پیشنهادات و آموزش‌هایی در رابطه با نوع و چگونگی پوشش خبری خودکشی است به صورتی که تا حد امکان این بازتاب و پوشش تاثیرات منفی بعدی نداشته باشد. از مهم‌ترین نکات مرتبط با پوشش خبری خودکشی آگاه بودن از چرایی خودکشی است. در این مورد باید دقت کرد که عامل نهایی و لحظه آخری که عامل ماشه‌چکان نامیده می‌شود به عنوان عامل اصلی بیان نشده و آگاه بود که مجموعه‌ای از عوامل باعث رسیدن فرد به مرحله خودکشی و اصطلاحا آخر خط می‌شود. جهت ارائه بهتر گزارش می‌توان از نظرات کارشناسان مربوطه در گزارش بهره برد.

*دستورالعمل جهانی، ارائه اخبار خودکشی*

یک دستورالعمل جهانی در رابطه با اخبار خودکشی وجود دارد و آن این است که ترجیحا و تا حدامکان اخبار خودکشی را پوشش ندهید. در شرایط کنونی جامعه، به عنوان فعالان رسانه بایستی نوع بیان و پوشش خبری خودکشی را به سمت آگاه سازی و برجسته‌سازی و حساس‌زایی ببرید.
بازتاب و پررنگ جلوه دادن علل ماشه چکان، ما را از بازتاب و بیان علل اصلی و ریشه‌ای خودکشی غافل می‌کند. پیوست نظرخواهی کارشناس و متخصص در گزارش، که دیدگاه عمیق‌تری در بیان علل خودکشی را عنوان می‌کند و هیجانی نیست، می‌تواند گزینه‌های روشن‌تری از علل واقعی و ریشه‌ای‌تر خودکشی به ما بدهد. در ادامه کار خبری، گزارشات تحقیقی و پاسخگو کردن مسئولین مرتبط می‌تواند منجر به سیاست‌گذاری‌هایی شود که در کاهش علل واقعی خودکشی در میان گروه‌های های‌ریسک نقش دارند. عللی مانند فقر، احساس نابرابری، اختلافات خانوادگی، مسائل مربوط به اشتغال و… که پیش‌تر به آن اشاره شد.

*گزارشات تحقیقی و برجسته‌سازی علل ریشه‌ای خودکشی*

در اخبار مربوط به خودکشی استان جای گزارشات تحقیقی خالی است.
یکی از اثرات مهم گزارشات تحقیقی درباره خودکشی این است که سکوت رسانه‌ای مسئولین نسبت به خودکشی را می‌شکند و هر نهاد و مسئول را در حیطه اثرگذار خود پاسخگو خواهد کرد. حوزه‌های گزارشات تحقیقی روی رویدادها نیست، روی فرآیندهاست. بررسی کانون‌های ارزیابی خودکشی در کرمانشاه ما را به این نقطه می‌رساند که بالاترین نرخ خودکشی در مناطق حاشیه‌نشین رخ می‌دهد و کرمانشاه دومین شهر حاشیه‌نشین کشور است. در اینجا رابطه توسعه‌نیافتگی با خودکشی مشهود است و آیا این نمی‌تواند منبع بسیاری از گزارشات تحقیقی باشد؟