آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:

منوچهر خردمندی – مهرگان یکی از کهن‌ترین جشن‌ها و گردهمایی‌های ایرانیان و هندوان است که در ستایش و نیایش مهر یا میترا برگزار می‌شود. جشن مهرگان قدمتی به اندازه ایزد منسوب به خود دارد تا آنجا که منابع مکتوبِ موجود نشان می‌دهد، دیرینگیِ این جشن دستکم تا دوران فریدون باز می‌گردد.  شاهنامه فردوسی به صراحت به این جشن کهن و پیدایش آن دربه تخت نشستن فریدون پس از شکست ضحاک اشاره دارد.

به روز خجسته سرِ مهر ماه

به سر بر نهاد آن کـیانی کلاه

زمانه بی اندوه گشت از بدی

گرفتند هر کس ره بخردی

دل از داوری‌ها بپرداختند

به آیین یکی جشن نو ساختند

زمان برگزاری جشن مهرگان در آغاز ماه مهر و فصل پاییز بوده است و این شیوه دستکم تا پایان دوره هخامنشی و احتمالاً تا اواخر دوره اشکانی نیز دوام داشته است. اما از این زمان و شاید در دوره ساسانی، جشن مهرگان به مهر روز از مهر ماه یا شانزدهم ماه مهر منتقل می‌شود . این اختلاف در مورد همه جشن‌های ایرانی وجود دارد دلیل آن نیز این است که گاه‌شمار باستانی در دوره ساسانیان  گاه‌شمار یزدگردی بوده است که تقریبا به گاه‌شمار خورشیدی امروز نزدیک است. منسوب دانستن جشن مهرگان به نخستین روز ماه مهر در آثار دیگر ادبیات فارسی نیز دیده شده است. برای نمونه این بیت از ناصرخسرو که هر دو جشن نوروز و مهرگان را به هنگام اعتدالین می‌داند:

نـوروز بـه از مـهـرگـان، گـرچـه

هـــر دو زمـــانــنــد، اعــتــدالــــی

دلیل برگزاری جشن مهرگان در آغاز مهرماه و اصولاً نامگذاری نخستین ماه فصل پاییز به نام مهر، در این است که در دوره‌‌هایی از دوران باستان و از جمله در عصر هخامنشی، آغاز پاییز، آغاز سال نو بوده است و از همین روی نخستین ماه سال را به نام مهر منسوب کرده‌اند. تثبیتِ آغاز سال نو در هنگام اعتدال پاییزی با نظام زندگیِ مبتنی بر کشاورزیِ ایرانیان بستگیِ کامل دارد. می‌دانیم که سال زراعی از اول پاییز آغاز و در پایان تابستان دیگر خاتمه می‌پذیرد. قاعده‌ای که هنوز هم در میان کشاورزان متداول است و در بسیاری از نواحی ایران جشن‌های فراوان و گوناگونی به مناسبت فرارسیدن مهرگان و پایان فصل زراعی برگزار می‌شود. در این جشن‌ها گاه ترانه‌هایی نیز خوانده می‌شود که در آنها به مهر و مهرگان اشاره می‌رود.

آیین‌های جشن مهرگان

در مجموع و بطور خلاصه، جشن مهرگان، جشن نیایش به پیشگاه «مهر ایزد» ایزد روشنایی و پیمان و دوستی و محبت، ایزد بزرگ و کهن ایرانیان و همه مردمانِ سرزمین‌هایی از هند تا اروپا، به هنگام اعتدال پاییزی در نخستین روز مهرماه و در حدود دو هزار سال اخیر در مهر روز از مهرماه، برابر با شانزدهم مهرماهِ گاهشماری ایرانی (هجری خورشیدی فعلی) برگزار می‌شود. جشن مهرگان متعلق به فرشته بزرگ مهر است و برابر با مهرروز (شانزدهم مهر) است و مطابق گاهنمای کنونی دهم مهر می باشد آداب و رسوم آن بسیار شبیه به نوروز است و همانطور که نوروز را به  پادشاه افسانه ای ایران جمشید نسبت می دهند مهرگان را نیز به فتح و پیروزی فریدون دیگر قهرمان ایرانی بر ضحاک نسبت داده می شود» (مهر میهن)

در گاهشمار اوستایی هر سی روز از دوازده ماه سال دارای نام مشخص و خاصی می باشد که این نامها برگرفته از نامهای فرشتگان و ایزدان میباشد و چنانچه نام هر روز با نام همان ماه یکی می شد آنروز را جشن میگرفتند. به عنوان مثال  روز نوزدهم فروردین به نام جشن فروردینگان ، سوم اردیبهشت به عنوان جشن اردیبهشتگان ، سیزدهم تیر جشن تیرگان و دهم یا شانزدهم  مهر را با نام جشن مهرگان می توان برشمرد.

پرستش به مستیست در کیش مهر

ایزد مهر (میترا) نگهبان همه آفریدگان ،حمایتگر و یاریگر،ایزد روشنایی و خدای عهد و پیمان است. نیلوفر ریشه در خاک و ساقه در آب و روی به خورشید دارد . نیلوفر زایش نور و مهر است. در سنگ نگاره تاق بستان این نقش را بخوبی میبینیم که ایزد مهر (میترا) ایستاده بر گل نیلوفر و چوب بَرسَم بر دست با تشعشع نور در اطراف سر ، پشت سر اردشیر قرار گرفته است. پس از ظهور زرتشت، میترا خدای خورشید یار و یاور اهورامزدا شد که همراه با آناهیتا ایزدبانوی باروری و آبهای پاک همواره در دین زرتشت به حیات خویش ادامه داد. در دوران اسلامی نیز کیش مهر به گونه های دیگر در تفکر و فرهنگ و رسوم جدید دگردیسی کرد که تاکنون شاهد آن هستیم.

آیین مهر پرستی از مرزهای ایران پا را فراتر گذاشت و بزرگترین رقیب امپراتوری ایران را اینچنین مقهور خویش نمود. « مهرپرستی در دوران اشکانی و ساسانی به دیار غرب رفته و حدود ۵ قرن آیین رسمی امپراطوری روم شد و تأثیری که بر فرهنگ و هنر مسیحی گذاشت تاکنون برجاست.» ( فریدون آورزمانی – عضو هیئت علمی پژوهشکده نظر، تهران، ایران.)

نشانه های آیین مهر در ایران و جهان با تفاوتهایی برخاسته از فرهنگ شرقی و غربی در نقاط مختلف جهان تاکنون برجاست. ردپای میترا در دوران اساطیری و تاریخی ایران تاکنون دیده میشود. آیین و فرهنگ مهر در جهان باستان پراکنده شده چنانکه تاکنون نیز در زندگی ما نقش زیادی دارد. ادبیات و شعر کلاسیک، هنر و معماری، فرهنگ و فولکور ایرانی همه آکنده از نشانه های میترایی است چنانکه در مسیحیت نیز نشانه های بارز کیش مهر از گذشته تاکنون برجاست . دین مهر با نجوم و ستاره شناسی مرتبط است که نشانه های آن همچون صور فلکی در اکثر نقش برجسته های اروپایی دیده میشود . عده‌ای واقع شدن روز مهر در ماه هم‌ نامش را دلیل جشن گرفتن آن دانسته‌اند. دلیل دیگری که به این جشن مهرگان می‌گویند و بیشتر معتبر است، قیام کاوه آهنگر و پیروزی بر ضحاک و به پادشاهی نشستن فریدون است.

در واقع نام اصلی این مراسم آیین مهرپرستی بود اما این مراسم در میان رومیان به آیین میترائیسم یا «اسرار میتراس»  معروف بود. این مراسم در قرون دوم و سوم میلادی انجام می‌گرفت و شرکت کننده‌هایی از سراسر جهان (از هند تا اسپانیا) داشته‌است. همچنین جالب است بدانید که میتراس رومی به عنوان یک ایزد جنگاور شناخته می‌شد و همیشه سلاح در دست داشت. پیروان او از نظام پیچیده و سخت هفت گانه از درجه‌های با ارزش و با عظمت در پیشگاه ایزد مهر و میهمانی‌های مختص به این مراسم و آیین پیروی می‌کردند. در واقع افراد با ارزشی که به این مراسم و آیین دعوت شده‌بودند، افرادی بودند که در کنارهم  با متحد شدن در معبد میترا یکدیگر را ملاقات می‌کردند .

اثرات  آیین مهر پرستی  در ۴۲۰ منطقه‌ مختلف در جهان پیدا شده‌است که از جمله‌ این آثار می‌توان به ۱۰۰۰ کتیبه و ۷۰۰ تصویر از صحنه‌ قربانی کردن (ذبح) گاو مقدس توسط ایزد میترا (تاورکتونی) اشاره کرد. این آیین به قدری در میان رومیان باستان ارزشمند بوده‌است که تا کنون باعث پیدایش حدود ۶۸۰ پرستشگاه میترا فقط  در شهر روم شده است. مار نماد و نشانه تندرستی و چوب سبز درخت اقاقیا نشانه راستی بوده‌است. نشانه دو مار حلقه زده بر دور چوب اقاقیا از کهن‌ترین نمادهای میترائیسم به شمار می‌رود که به طور کلی نشانه سلامتی و راستی در کنار یک دیگر بوده‌است. نماد صلیب میترا (چلیپا) که در ادیان باستانی مصر و هند هم دیده می‌شود از مهم‌ترین نمادهای میترائیسم است. به باور و اعتقاد برخی از محققان و باستان‌ شناسان این علامت شکل ساده شده از خورشید است.

همچنین این علامت به صورت نوارهای خورشید یا ستاره‌ای پنج پر هم وجود داشته و روی کلاه کوروش کبیر نیز دیده می‌شد. این علامت نماد خورشید بوده‌است که امروزه به عنوان علامت ستاره شناخته می‌شود . تندیس آزادی در ایالت نیویورک آمریکا نمادی از «هلیوس» خدای خورشید در یونان باستان است که همان «هور» یا میترای ایرانی است. با این چند بیت از« فرخی سیستانی» و آرزوی تابیدن آفتاب نور امید و روشنایی بر سرزمین پاک ایران زمین یاد نیاکان خویش را گرامی می داریم. امید است زمانه بی اندوه گردد از بدی.

خجسته بادت و فرخنده مهرگان و به تو

دل برادر شاد و دل عدوت کباب 

به گشاد مهرگان در اقبال بر جهان

فرخنده باد بر ملک شرق مهرگان

مهرگان آمد و سیمرغ بجنبید از جای

تا کجا پر زند امسال و کجا دارد رای

نویسنده: منوچهر خردمندی