یکی از جاذبه ­های گردشگری و تاریخی قصرشیرین کاروانسرای عباسی است که مربوط به دوره صفوی و در خیابان شهدا واقع شده است. وسعت این کاروانسرا  ۳۶۰۰ متر مربع است و ابعاد بنا به صورت ۶۰ متر طول، ۶۰ متر عرض و ارتفاعی به بلندی ۵ متر دارد. هر چند این بنا در دوران پهلوی الحاقاتی داشته اما از گزند حوادثی چون جنگ تحمیلی در امان نبوده و طی این دوران خسارات زیادی دیده( عکس شماره ۱)؛ اما به همت میراث فرهنگی و بر اساس همان پلان اولیه بازسازی و در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۱ با شماره ۵۸۹۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. اما با این حال باردیگر زلزله مخرب ۱۳۹۶ به بنا آسیب فراوان وارد کرد از این رو بار دیگر بازسازی شد. بررسی میدانی نشان می­دهد که مصالح ساختمانی این بنا از لاشه سنگ، آجر و ملات گچ و آهک است. البته بخشی از آجرهای به کار رفته در این بنا به هنگام مرمت به گفته کارشناس باستان شناسی و مسئول اداره میراث فرهنگی و گردشگری قصرشیرین ابعادی در حدود۲۰*۲۰ دارند که بر اساس نمونه قبلی به کار رفته در بنا و به صورت سفارشی ساخته و به کار رفته­اند. ورودی کاروانسرای، در داخل به شکل هشتی با سقف گنبدی شکل است. در بیرون این بنا دو سکو در دو قسمت ورودی قرار گرفته است. در ضلع جنوبی بنا ورودی طاقی شکل کاروانسرا قرار دارد. در قسمت ورودی، در چهار طرف حیاط چهار ایوان با طاق های جناغی به فاصله از هم به چشم می خورند. این طاق ها از نمای بالای پشت بام به شکل گنبد و از داخل به شکل چهار ضلعی است که دهانه ای بزرگ و انتهایی کوچک و باریک دارد.

از سال ۱۳۸۷ بخشی از کاروانسرای عباسی قصرشیرین به موزه مردم‌شناسی اختصاص داده شد. در این موزه ابزار زندگی کشاورزی و عشایری، پوشاک محلی و وسایل زندگی عشایری به نمایش گذاشته می­شد ( عکس شماره ۲) اما متاسفانه امروزه دیگر اثری از این موزه وجود ندارد و در تمام حجره های آن مغازه­هایی است که انواع و اقسام کالا از جمله لباس، پارچه، بدلیجات، قهوه و نسکافه، کیف، لوازم آرایشی بهداشتی، لوازم شکار و ماهیگیری ، لوازم برقی و …به فروش می­رسد. این در حالی است که این کاروانسرا با توجه به ماهیت ذاتی اش باید به یک مجموعه گردشگری با کاربری‌های متنوعی از جمله سفره‌ خانه سنتی، چایخانه و فروشگاه صنایع دستی تبدیل شود.

کاربری بنا در گذشته و حال :

از دوران صفویه تا دوران پهلوی این کاروانسراها اقامتگاهی برای استراحت زائران کربلای معلی و تجار بوده است . همچنین نیاز مبرم کاروانیان به آسایش و حفاظت در مقابل راهزنان و موانع طبیعی می­تواند یکی دیگر از عوامل اصلی احداث این کاروانسرا در دوره شاه عباس صفوی(حک ۹۹۶ – ۱۰۳۸ ق ) باشد. در قسمت­های جانبی حیاط کاروانسرا حجره­های در درون طاق­هایی هلالی شکل و در یک راهرو طولی تعبیه شده و مسافرانی که در این کاروانسرا اقامت داشتند چهارپایان و حیوانات خود را در اصطبل­های پشت اتاق­ها نگهداری می کردند. اما امروزه به شکلی غیرمتعارف و همه محوطه کاروانسراها و حتی حیاط مرکزی آن با سازه­های موقت فلزی( ورق­های گالوانیزه) به شکل مغازه­های کوچک درآمده و دیگر حیاطی به چشم نمی­خورد و این اقدامات غیر قانونی نه تنها شکل ظاهری بنا را تغییر داده بلکه منظره ای بسیار زشت به نمایش گذاشته و گردشگرانی که از  این کاروانسرها بازدید می کنند تصور می کند که در حلبی آباد سیر می کنند نه یک کاروانسرا( عکس شماره۳).

در تابلوهای نصب شده بر روی سازه ورودی اصلی کاروانسرای نوشته شده است موقوفه سرای شاه عباسی قصر شیرین( نیت واقف؛ روضه خوانی و کمک به زوار عتبات عالیات) بر اساس این تابلو نصب شده اداره اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه، ظاهرا این بنا وقف اداره کل اوقاف و امور خیریه کرمانشاه شده است؛ همین امر زمینه ای فراهم کرده تا اداره اوقاف بدون توجه به بُعد تاریخی و فرهنگی این کاروانسرا تغییرات نامتعارفی ایجاد و آن را به بازارچه­ای برای عرضه کالا تبدیل کند و علیرغم مخالفت­های کارشناسان میراث فرهنگی شهرستان قصرشیرین مبنی بر حفظ بنا، متاسفانه راه به جایی نبرده است. حال سوال این است آیا وقف چنین اثری می­تواند مجوزی برای تغییر کاربری آن باشد؟ از طرفی اداره اوقاف به صورت شفاف بیان کند چه میزان از درآمدهای حاصل از این کاروانسرای به نگهداری و مرمت آن اختصاص می یابد زیرا یکی از برج های آن ظاهرا بعد از آسیب دیدن از بنا حذف شده است.

تحقیقات محلی نشان می­دهد  هزینه­های حاصله از قِبل این موقوفه ظاهرا بر خلافت نیت واقف چندان صرف زوار نمی­شود.  بنا به گزارش منتشر شده در پایگاه خبری ویلا جار در مورخه ۲۷ فروردین ماه ۱۳۹۷ فرماندار وقت  قصرشیرین در سال ۱۳۹۴ اعلام کرده بودند «که این مکان به بازارچه ای برای کالاهای وارداتی تبدیل شده و در داخل دالان دارای ۵۴ غرفه و در داخل محوطه ۳۰ غرفه دارد که فضای این مجموعه را احاطه کرده است. با همکاری شهرداری قرار شد، که با احداث ۱۵۰ غرفه کاروانسرا تخلیه شود». اما امروزه  بعد از گذشت  بیش از ۷ سال نه تنها اقدامی برای تخلیه  این بنای تاریخی – فرهنگی صورت نگرفته بلکه تعرض به حریم کاروانسرا بیشتر شده است.

از طرفی کوتاهی و عدم برخورد قضایی و قانونی سبب گردیده نه تنها کل مجموعه حیاط کاروانسرها تبدیل به مغازه با سازه­های موقت گردد بلکه افرادی که در راهروهای اصلی کالاهایی عرضه می­کند از حریم اصلی خود یک متر و گاه بیشتر به راهرو اصلی کاروانسرا تجاوز کنند(عکس شماره ۴) که در نوع خود بی­سابقه و برخلاف ضوابط مصوب حفظ بناهای تاریخی و بسیار قابل تامل است و دل هر گردشگر و دوستدار میراث فرهنگی و تاریخی این سرزمین را به درد می آورد.  به واقع اگر این بنا زیر نظر اداره اوقاف قرار گرفته این سازمان متولی خوبی برای حفاظت از این بنای تاریخی فرهنگی نبوده و نیست و نگارنده این سطور از دادستان محترم استان و اداره حقوقی سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تقاضا دارد به نحو شایسته پیگیر این تخلف آشکار و تعرض به حریم میراث فرهنگی – تاریخی این شهرستان شهیدپرور باشند.

دکتر حسین علی بیگی، کارشناس رسمی دادگستری در امور میراث فرهنگی، اشیاء عتیقه و موزه ای و مدرس گروه تاریخ دانشگاه رازی و عضو شورای مرکزی انجمن ایرانی تاریخ شعبه کرمانشاه