بنا به تعریف سازمان یونسکو «میراث فرهنگی به بناها و اشیا ختم نمی‌شود. این مفهوم همچنین در بر دارنده سنت‌ها و تجلیات زنده برجای مانده از نیاکان ماست که به فرزندانشان منتقل شده است، مانند سنت‌های شفاهی، هنرهای نمایشی، اعمال اجتماعی، آیین‌ها، رویدادهای جشنی، دانش و اقدامات مربوط به طبیعت و کیهان، یا دانش و مهارت‌های تولید صنایع‌سنتی. » این حوزه از میراث‌فرهنگی اگر چه بسیار آسیب‌پذیر است، اما امروزه به عامل مهمی برای پاسداری از گوناگونی فرهنگی تبدیل شده است . این آیین ها و مراسم هویت و چهره ملتی را نشان میدهد و بالطبع با پاک شدن این نشانه و آیین و فرهنگ ، جامعه بی هویت خواهد شد .

شب یَلدا یا شب چلّه یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی و میراث گرانبهایی از گذشتگان ایران زمین است یلدا، جشن زایش مهر است. چون نیاکان ما می دانستند که از آغاز دی ماه، روزها به تدریج بلند و شب ها کوتاه تر می شود و خورشید هر روز بیش تر در آسمان می ماند و نور و گرمی می پراکند. از این روی در آخرین شب پاییز (درازترین شب سال) و پیش از آغاز نخستین روز زمستان، برآمدن نخستین پرتوهای خورشید تابان را که مهر می نامیدند، به عنوان لحظه «زایش مهر» جشن می گرفتند که به نام جشن «یلدا»  و یا «شب چله» نامیده شد.

جشن شب یلدا در  گاهشماری ایران باستان از سال ۵۰۲ پیش از میلاد در زمان داریوش یکم به تقویم رسمی ایرانیان باستان راه یافت.

بر این اساس و با توجه به ویژگی این شب خاص که بر گرفته از آیین و فرهنگ مردمی و ریشه در طبیعت دارد در تاریخ ۶ تا ۱۲ آذرماه ۱۴۰۱ برابر با ۲۷ نوامبر تا ۳ دسامبر ۲۰۲۲ در شهر رباط مراکش ، شب یلدا به‌عنوان نوزدهمین عنصر میراث‌ فرهنگی ناملموس ایران در هفدهمین نشست کمیته  پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در پرونده ای مشترک میان ایران و افغانستان ثبت جهانی شد.

متاسفانه در کمتر از یکسال نه تنها موفق به شناسایی این ثبت جهانی به دنیا نشدیم در اقدامی بی سابقه

وبر اساس تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی، از سال۱۴۰۳ دو آیین ایرانی شب یلدا در آخرین شب آذرماه، به عنوان «روز ترویج فرهنگ میهمانی و پیوند با خویشان» و سه‌شنبه آخر سال که زمان برگزاری آیین باستانی چهارشنبه‌سوری است به عنوان « روز تکریم همسایگان »‌ در تقویم رسمی کشور ثبت می‌شود.

این همه زحمت و هزینه برای ثبت یک اثر ناملموس به عنوان میراث جهانی متحمل شدیم ، میراثی که خیلی قابلیت در صنعت گردشگری ما خواهد داشت و اینچنین آن را بزودی در فهرست آثار در خطر میراث فرهنگی قرار خواهیم داد. موضوعی که وزارت مربوطه بایستی پاسخگوی آن باشد.

مطمئنا با توجه به تجارب چندین دهه اینگونه حرکاتی که بدون در نظر گرفتن علایق و سلیقه و فرهنگ مردم از سوی حکومت دیکته میگردد در میان جامعه با استقبال مواجه نشده و به قول معروف مصداق همان شعر «عرض خود می‌بری و زحمت ما می‌داری» است .

شاید اولین بار نباشد که نام برخی مراسم و سنت‌ها در روایت مردم و مسئولین تفاوت دارد، مثلاً مردم همیشه به آخرین روز تعطیلات نوروز «سیزده‌بدر» می‌گویند درحالی‌که این روز در تقویم به‌نام «روز طبیعت» نام‌گذاری شده است. به‌تعبیر سعید معدنی، جامعه‌شناس: «صدا و سیما حتی یک‌بار هم واژه سیزده‌بدر را به‌کار نمی‌برد، اما مردم هنوز به آن روز سیزده‌بدر می‌گویند.» این تفاوت درباره «شب چهارشنبه‌سوری» هم وجود دارد، قرائت دولتی به این شب «مراسم چهارشنبه یا سه‌شنبه آخر سال» می‌گوید، درحالی‌که مردم همیشه آن را «چهارشنبه‌سوری» یاد می‌کنند. چرا این تفاوت وجود دارد؟

چون مردم این رسوم و فرهنگ را جزیی از هویت خود میدانند و با شدت در مقابل هر نوع تغییر مقاومت خواهند نمود.

این جامعه‌شناس درباره مواجهه با برخی سنت‌ها و مراسم‌های مردمی می‌گوید: «متاسفانه ابتدا می‌خواستند سنت‌های ایرانی را به نوعی محو کنند، خاطرم هست چهارشنبه‌سوری در دهه ۶۰ به مردم خیلی سخت گذشت، مردم می‌خواستند مانند قدیم آتشی روشن کنند و همان شعر همیشگی «سرخی تو از من زردی من به تو» را بخوانند، اما متاسفانه در سال‌های دهه ۶۰ و اوایل دهه ۷۰ مخالفت شدیدی با برگزاری این مراسم انجام می‌شد، حتی پلیس دخالت می‌کرد و اجازه نمی‌داد مردم این مراسم را برگزار کنند، اما بعد‌ها کنترل از دست‌شان خارج شد، آن رسوم هم از بین رفت و جوانان به نارنجک و وسایل خطرناک پناه بردند. اما چون آنجا نتوانستند موفق شوند حالا تصمیم گرفتند به نوعی مراسم را از هویت تاریخی خودش خالی کنند.»

در این نام گذاری های جدید هم هیچ اشاره ای به اصل موضوع  نشده وجهت شب یلدا صرفا آن را در حد ترویج فرهنگ میهمانی و پیوند با خویشان بیان نموده ، حال اینکه مردم ایران از سالیان گذشته به میهمانداری شهره عام و خاص بوده اند. در تغییر نام چهارشنبه سوری هم اینطور برداشت می شود که یعنی در خانه بمانید و مزاحم همسایهه ها نشوید!

با  تولد دوباره آفتاب و رخت بر بستن تاریکی که به روز آن نزدیک میشویم ، زایش دوباره نور و گرمی و محبت را  برای همه خواهان و امید است این شبهای ایرانی و دیگر رسوم و فرهنگ چندین هزار ساله فلات ایران زمین در رشد و بالندگی مردم آن همچنان نقش آفرین باشند.

چنین با شور و نغمه، شعر و دستان

خرامان می‌رسد از ره زمستان

شمردم من ز چلّه تا به نوروز

نمانده هیچ؛ جز هشتاد و نه روز!

کنون معکوس بشمارید یاران

که در راه است فصل نوبهاران…

منوچهر خردمندی

آذر ۱۴۰۲