کرمانشاه با بهره‌گیری از موقعیت مرزی، ظرفیت‌های فرهنگی کردی، منابع اقتصادی و سرمایه اجتماعی، می‌تواند تاب‌آوری خود را از طریق توسعه پایدار، همکاری‌های فرامرزی و تقویت زیرساخت‌ها افزایش دهد.

به بیان محمدرضا مقدسی پدر تاب آوری ایران توسعه فرهنگی در کرمانشاه نیازمند نگاهی فراتر از فعالیت‌های فرهنگی متعارف است.

نقشه راه تاب‌آوری و توسعه استان کرمانشاه در دهه‌های آینده باید بر پایه شناخت دقیق ویژگی‌های جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی، فرهنگی و مرزی این استان تدوین شود. کرمانشاه از جمله استان‌های راهبردی غرب ایران است که در نقطه اتصال فلات ایران با سرزمین‌های بین‌النهرین قرار گرفته و از گذشته‌های دور نقش مهمی در ارتباطات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی منطقه ایفا کرده است. وجود مرز مشترک با عراق، استقرار در مسیرهای تاریخی تبادل کالا و فرهنگ، تنوع قومی و زبانی، قرار گرفتن در ناحیه کوهستانی زاگرس و برخورداری از ظرفیت‌های قابل توجه کشاورزی، گردشگری و فرهنگی، شرایطی را پدید آورده است که مفهوم تاب‌آوری در این استان ابعاد گسترده‌تری نسبت به بسیاری از مناطق کشور پیدا کند.

به گزارش باختر تاب‌آوری و توسعه در کرمانشاه مجموعه‌ای از ظرفیت‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نهادی را در بر می‌گیرد که جامعه را قادر می‌سازد در برابر تهدیدات، تغییرات و فشارهای گوناگون مقاومت کند، خود را با شرایط جدید سازگار سازد و مسیر توسعه را ادامه دهد. بر این اساس، نقشه راه تاب‌آوری استان باید به صورت چندبعدی طراحی شود و میان توسعه انسانی، امنیت اقتصادی، انسجام اجتماعی، حفاظت محیط زیست و تقویت سرمایه فرهنگی ارتباطی پایدار برقرار کند.

از منظر جمعیتی، کرمانشاه دارای ترکیبی متنوع از جمعیت شهری و روستایی است. بخش مهمی از جمعیت استان در مناطق روستایی، کوهستانی و مرزی زندگی می‌کنند. این پراکندگی جمعیت موجب شده است که دسترسی به برخی خدمات عمومی در همه نقاط استان یکسان نباشد. در چنین شرایطی، افزایش تاب‌آوری اجتماعی نیازمند کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای و فراهم ساختن فرصت‌های برابر برای تمامی شهروندان است. توسعه آموزش، ارتقای کیفیت خدمات سلامت، تقویت مهارت‌های حرفه‌ای، گسترش زیرساخت‌های ارتباطی و افزایش مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌های محلی از مهم‌ترین عوامل تقویت تاب‌آوری اجتماعی در استان به شمار می‌آیند.

جوان بودن بخشی از جمعیت استان فرصت ارزشمندی برای توسعه محسوب می‌شود. نیروی انسانی جوان می‌تواند موتور محرک نوآوری، کارآفرینی و تحرک اجتماعی باشد. در مقابل، بیکاری و محدودیت فرصت‌های شغلی می‌تواند زمینه‌ساز مهاجرت، کاهش سرمایه اجتماعی و افزایش برخی آسیب‌های اجتماعی شود. از این رو، بخشی از نقشه راه تاب‌آوری باید بر ایجاد فرصت‌های اشتغال پایدار، حمایت از کسب‌وکارهای محلی، توسعه آموزش‌های مهارتی و افزایش مشارکت جوانان در فرآیندهای توسعه متمرکز باشد.

اما در بعد اقتصادی، کرمانشاه از ظرفیت‌های فراوانی برخوردار است. موقعیت مرزی استان فرصت مناسبی برای تجارت، حمل‌ونقل و مبادلات منطقه‌ای فراهم کرده است. بازارهای مرزی، گمرک‌ها و گذرگاه‌های بین‌المللی می‌توانند نقش مهمی در رونق اقتصادی استان داشته باشند. با این حال، وابستگی بیش از اندازه به برخی فعالیت‌های محدود اقتصادی ممکن است آسیب‌پذیری استان را در برابر تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه افزایش دهد. به همین دلیل، تنوع‌بخشی به ساختار اقتصادی یکی از ارکان اصلی تاب‌آوری اقتصادی محسوب می‌شود.

بخش کشاورزی یکی از مهم‌ترین پایه‌های اقتصاد کرمانشاه است.
وجود دشت‌های حاصلخیز، منابع آبی مناسب در برخی مناطق و تجربه تاریخی فعالیت‌های کشاورزی ظرفیت‌های مهمی برای توسعه این بخش ایجاد کرده است. توسعه صنایع تبدیلی، افزایش ارزش افزوده محصولات کشاورزی، بهبود فناوری‌های تولید، مدیریت بهینه منابع آب و گسترش زنجیره‌های بازاریابی می‌تواند به تقویت پایداری اقتصادی استان کمک کند. کشاورزی دانش‌بنیان و سازگار با تغییرات اقلیمی نیز از موضوعاتی است که باید در برنامه‌های آینده مورد توجه قرار گیرد.

ما بخوبی میدانیم صنعت گردشگری نیز ظرفیت مهم دیگری برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی استان به شمار می‌رود. کرمانشاه از نظر میراث تاریخی، جاذبه‌های طبیعی، آثار باستانی، فرهنگ بومی و تنوع قومی دارای جایگاه ویژه‌ای است. مجموعه تاریخی طاق بستان، بیستون و ده‌ها اثر تاریخی و طبیعی دیگر می‌توانند زمینه توسعه گردشگری فرهنگی، تاریخی و طبیعت‌گردی را فراهم کنند. افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گردشگری، آموزش نیروی انسانی و معرفی ظرفیت‌های استان در سطح ملی و منطقه‌ای می‌تواند به ایجاد اشتغال و افزایش درآمدهای پایدار کمک کند.

کوهستانی بودن استان یکی از ویژگی‌های تعیین‌کننده در طراحی نقشه راه تاب‌آوری است.
رشته‌کوه‌های زاگرس ضمن آنکه ظرفیت‌های زیست‌محیطی و گردشگری فراوانی ایجاد کرده‌اند، چالش‌هایی نیز در زمینه حمل‌ونقل، ارتباطات و مدیریت بحران به وجود آورده‌اند. برخی مناطق استان در معرض  رانش و زمین‌لغزش، سیلاب، خشکسالی و زمین‌لرزه قرار دارند. تجربه زلزله‌های گذشته نشان داده است که آمادگی زیرساختی و اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش خسارات دارد. به همین دلیل، توسعه سامانه‌های هشدار سریع، مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، آموزش عمومی مدیریت بحران، تقویت شبکه‌های امدادی و افزایش هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی باید در مرکز برنامه‌های تاب‌آوری قرار گیرد.

منابع طبیعی استان شامل جنگل‌های زاگرسی، مراتع، رودخانه‌ها و تنوع زیستی ارزشمند، سرمایه‌های مهمی برای توسعه پایدار محسوب می‌شوند. به همین جهت تاب‌آوری محیطی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک، کاهش منابع آب و آثار تغییرات اقلیمی می‌تواند امنیت زیستی و اقتصادی استان را تحت تأثیر قرار دهد. حفاظت از منابع طبیعی، توسعه مدیریت پایدار آب، احیای اکوسیستم‌های آسیب‌دیده و مشارکت جوامع محلی در برنامه‌های محیط زیستی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه است.

یکی از مهم‌ترین ابعاد تاب‌آوری کرمانشاه به موقعیت مرزی آن مربوط می‌شود. مرزهای استان نه تنها گذرگاه‌های اقتصادی هستند، بلکه مسیرهای تبادل فرهنگی، اجتماعی و انسانی نیز به شمار می‌آیند. این ویژگی موجب شده است که کرمانشاه در طول تاریخ محل تعامل فرهنگ‌های مختلف باشد. بخش مهمی از جمعیت استان را کردزبانان تشکیل می‌دهند و همین موضوع پیوندهای فرهنگی گسترده‌ای با مناطق کردنشین کشورهای همسایه ایجاد کرده است.

روابط فرهنگی و اجتماعی میان کرمانشاه و مناطق کردنشین عراق ریشه‌های تاریخی عمیقی دارد. اشتراکات زبانی، ادبی، موسیقایی، آیینی و خانوادگی موجب شده است که ارتباطات فرهنگی در دو سوی مرز همواره تداوم داشته باشد. بسیاری از خانواده‌ها دارای پیوندهای خویشاوندی فرامرزی هستند و مناسبات اجتماعی میان جوامع محلی در طول سال‌های متمادی شکل گرفته است. این روابط در قالب سفرهای خانوادگی، تعاملات دانشگاهی، همکاری‌های اقتصادی، حضور در رویدادهای فرهنگی و تبادل تجربیات اجتماعی ادامه یافته است.

فرهنگ کوردی یکی از مهم‌ترین عناصر هویت فرهنگی منطقه به شمار می‌رود. موسیقی، ادبیات شفاهی، آیین‌ها، هنرهای سنتی و میراث ناملموس کوردی در دو سوی مرز دارای اشتراکات فراوانی هستند. این اشتراکات زمینه مناسبی برای گسترش دیپلماسی فرهنگی و همکاری‌های منطقه‌ای فراهم می‌کند. در بسیاری از موارد، فرهنگ نقش مؤثرتری از سازوکارهای رسمی در ایجاد اعتماد و تقویت روابط میان جوامع ایفا می‌کند. از این منظر، توسعه فرهنگی می‌تواند به عنوان یکی از ابزارهای تقویت تاب‌آوری اجتماعی و منطقه‌ای مورد توجه قرار گیرد.

توسعه فرهنگی در کرمانشاه نیازمند نگاهی فراتر از فعالیت‌های فرهنگی متعارف است. فرهنگ باید به عنوان یک سرمایه راهبردی در فرآیند توسعه استان در نظر گرفته شود. حمایت از تولیدات فرهنگی، تقویت نهادهای فرهنگی محلی، گسترش فعالیت‌های هنری، توسعه کتاب‌خوانی، حمایت از زبان‌ها و گویش‌های بومی و افزایش دسترسی عمومی به امکانات فرهنگی از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند سرمایه فرهنگی استان را ارتقا دهند.

دانشگاه‌ها و مراکز علمی استان نیز نقش مهمی در توسعه فرهنگی و تاب‌آوری اجتماعی دارند. گسترش همکاری‌های علمی با مراکز دانشگاهی مناطق کردنشین کشورهای همسایه می‌تواند به تبادل دانش، تقویت پژوهش‌های مشترک و افزایش شناخت متقابل فرهنگی کمک کند. پژوهش در حوزه مطالعات مرزی، فرهنگ کردی، توسعه منطقه‌ای و تاب‌آوری اجتماعی می‌تواند پشتوانه علمی لازم را برای سیاست‌گذاری‌های آینده فراهم سازد.

رسانه‌ها نیز در این فرآیند جایگاه مهمی دارند. رسانه‌های محلی و منطقه‌ای می‌توانند در معرفی ظرفیت‌های فرهنگی استان، تقویت گفت‌وگوی اجتماعی، افزایش آگاهی عمومی و ترویج ارزش‌های همبستگی نقش‌آفرینی کنند. تولید محتوای فرهنگی، مستندسازی میراث بومی، معرفی شخصیت‌های فرهنگی و پوشش رویدادهای مشترک منطقه‌ای می‌تواند به تقویت هویت فرهنگی و سرمایه اجتماعی کمک کند.

توسعه گردشگری فرهنگی میان کرمانشاه و مناطق کردنشین همجوار نیز از ظرفیت‌های مهم آینده به شمار می‌رود. گردشگری فرهنگی علاوه بر آثار اقتصادی، زمینه آشنایی بیشتر جوامع با یکدیگر را فراهم می‌کند. معرفی مشترک میراث فرهنگی، برگزاری جشنواره‌های هنری، نمایشگاه‌های صنایع دستی، برنامه‌های ادبی و موسیقایی و نشست‌های علمی می‌تواند به تقویت تعاملات منطقه‌ای کمک کند.

یکی دیگر از مؤلفه‌های مهم تاب‌آوری، تقویت سرمایه اجتماعی است.
سرمایه اجتماعی شامل اعتماد عمومی، همکاری میان شهروندان، مشارکت مدنی و احساس تعلق اجتماعی است. هر اندازه سرمایه اجتماعی در یک جامعه بیشتر باشد، توانایی آن جامعه برای عبور از بحران‌ها نیز افزایش می‌یابد. در کرمانشاه، شبکه‌های خانوادگی، روابط محلی، سنت‌های همیاری و پیوندهای فرهنگی ظرفیت‌های ارزشمندی برای تقویت سرمایه اجتماعی ایجاد کرده‌اند. سیاست‌های توسعه‌ای باید در جهت حفظ و تقویت این ظرفیت‌ها حرکت کنند.

در افق آینده، کرمانشاه می‌تواند به یکی از کانون‌های مهم همکاری‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی غرب ایران تبدیل شود. تحقق این هدف مستلزم رویکردی جامع به تاب‌آوری است. توسعه اقتصادی بدون توجه به فرهنگ و سرمایه اجتماعی نمی‌تواند پایداری لازم را ایجاد کند. همچنین توسعه فرهنگی بدون ایجاد فرصت‌های اقتصادی و ارتقای کیفیت زندگی با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد شد. از این رو، نقشه راه تاب‌آوری استان باید بر هم‌افزایی میان ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی استوار باشد.

در مجموع، تاب‌آوری کرمانشاه بر پایه چهار ستون اصلی استوار است: سرمایه انسانی توانمند، اقتصاد متنوع و پایدار، زیرساخت‌های مقاوم و فرهنگ پویا. موقعیت مرزی استان، پیوندهای گسترده با جوامع کردنشین کشورهای همسایه، ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی، منابع طبیعی ارزشمند و جایگاه راهبردی آن در غرب ایران فرصت‌های مهمی برای توسعه فراهم کرده‌اند. بهره‌گیری هوشمندانه از این ظرفیت‌ها می‌تواند زمینه شکل‌گیری الگویی موفق از توسعه پایدار و تاب‌آوری منطقه‌ای را در کرمانشاه فراهم سازد؛ الگویی که در آن امنیت، رفاه، هویت فرهنگی و مشارکت اجتماعی در کنار یکدیگر مسیر پیشرفت استان را هموار می‌کنند.