هادی نوروزی/سردبیر

ممتیک، مطالعه‌ی «مِیم»ها یا همان واحدهای اطلاعاتی فرهنگی (ایده‌ها، رفتارها، باورها و عادت‌ها) است که درست مانند ژن‌ها، از ذهنی به ذهن دیگر منتقل می‌شوند و تکامل می‌یابند. در بستر نظام آموزشی، فرآیند یادگیری چیزی جز انتقال این مِیم‌ها نیست. با این حال، پرسش بنیادین اینجاست: چرا ما در تقویت قدرتِ «ممتیک» کودکان‌مان ناتوانیم؟ پاسخ در یک واگرایی استراتژیک نهفته است؛ نظام آموزشی ما بیش از آنکه بر «پویاییِ بازتولید» متمرکز باشد، بر «انبارداریِ اطلاعات» تأکید دارد. ما به جای آموزش نحوه ترکیب، اصلاح و تکاملِ ایده‌ها، صرفاً به تزریقِ بسته‌های صلب و تغییرناپذیرِ دانش می‌پردازیم. نتیجه این رویکرد، نسلی است که در ذخیره کردن اطلاعات ممتاز است، اما در خلقِ «مِیم‌های تازه» و سازگار با زیست‌بوم جدیدِ جهانی، دچار لکنت است.
چرا ما عملاً ممتیک فرزندان‌مان را تقویت نمی‌کنیم؟ شاید دلیل اصلی، ناخودآگاهِ محافظه‌کارِ نهادهای آموزشی باشد. تقویت ممتیک، مستلزمِ پرورشِ تواناییِ «تفکر نقادانه و ترکیب‌گر» است؛ مهارتی که به کودک اجازه می‌دهد ایده‌های دریافتی را به چالش بکشد، آن‌ها را با واقعیت‌های زیسته‌اش ترکیب کند و نسخه‌ای بهتر و کارآمدتر از آن بسازد. این فرآیند، ذاتا اقتدارگراییِ سنتی را تهدید می‌کند. سیستم‌های آموزشی ما، به‌ویژه در ساختارهای متمرکز، از مِیم‌های «تأییدجو» و «فرمان‌بردار» محافظت می‌کنند و از مِیم‌های «پرسشگر» و «بازآفرین» هراس دارند. در واقع، ما از تقویت ممتیک غافلیم، چون می‌ترسیم فرزندان‌مان ایده‌هایی بسازند که چارچوب‌های فکریِ فعلی ما را به چالش بکشند. برای گذار از این وضعیت، باید کلاس درس را نه به عنوان «محلِ انبارش»، بلکه به عنوان «آزمایشگاهِ تکاملِ مِیم‌ها» بازتعریف کنیم. انتقال ممتیک باید به دانش‌آموزان بیاموزد که ایده‌ها زنده، تغییرپذیر و تکاملی هستند. وقتی کودکی یاد می‌گیرد که یک مفهوم علمی یا اجتماعی را در ذهن خود بازآفرینی کند، او در حال «تکاملِ فرهنگی» است. تقویت ممتیک یعنی حرکت از «حفظِ دانش» به سمت «مدیریتِ تکاملِ دانش». اگر هدف ما پرورش نسلی است که در برابر بحران‌های پیش‌رو تاب‌آور و نوآور باشد، گریزی از این تغییر نیست؛ باید به فرزندان‌مان بیاموزیم که آنان نه فقط «گیرنده‌ی» فرهنگ، بلکه «مهندسانِ» آینده‌ی آن هستند. غفلت از این مهم، یعنی تکرارِ مداومِ اشتباهاتِ گذشته در پوسته‌ای جدید.