✍محمود رستمی تبار
سلامت چشمه تأمین‌کننده آب شرب باینگان، به دلیل موقعیت مکانی آن، همواره محل سؤال و نگرانی بوده است؛ هرچند اقدامات متعددی برای تضمین سلامت آب این چشمه انجام شده است.
تلاش سال گذشته برای احداث خط جمع‌آوری فاضلاب، یکی از اقدامات قابل‌توجه در راستای رفع این نگرانی‌ها بود. بااین‌حال، در جریان بارش‌های بهاری سال جاری، وقوع سیل موجب انسداد بخشی از خط فاضلاب و ایجاد مشکلات عدیده شد. با وجود هشدارهای دلسوزانه، اقدام کافی و مؤثری برای رفع مشکل و برطرف کردن کامل انسداد صورت نگرفت.
همین موضوع سبب شد در پی حادثه اخیر ــ که البته رخدادی نادر بوده است ــ و بیمار شدن تعداد زیادی از همشهریان عزیز، نخستین فرضیه و متهم اصلی، آلودگی آب شرب باینگان قلمداد شود.
با در نظر گرفتن اصول فنی و بهداشتی حاکم بر ایمنی آب آشامیدنی، به نظر می‌رسد بررسی دقیق و علمی موضوع باید در چهار محور اصلی انجام شود:
۱. بررسی منبع آب گرماوگ و چشمه آن
چنانچه منبع آب گرماوگ در شرایط عادی به‌طور مستمر تغذیه شده و در زمان پمپاژ، سطح آب به اندازه‌ای کاهش نیابد که موجب افت فشار، ایجاد فشار منفی یا مکش معکوس شود، احتمال ورود آلودگی از محیط پیرامون به منبع، از این مسیر، کاهش می‌یابد.

با این حال، بعلت نامشخص بودن مسیر اصلی چشمه نمی توان آلوده نشدن جریان آب را قبل از خروج از زمین رد کرد. نتیجه آزمایش آب زمانی می‌تواند درباره کیفیت آب در مبدأ قابل اتکا باشد که نمونه‌برداری به‌صورت اصولی و مستقیماً از خود منبع یا نقطه مورد نظر انجام شده باشد.
بنابراین، چنانچه نمونه مورد آزمایش آبفا مستقیماً از داخل منبع گرماوگ برداشت شده و شرایط نمونه‌برداری نیز صحیح بوده باشد، نتیجه آزمایش می‌تواند سالم بودن آب در نقطه نمونه‌برداری را تأیید کند؛ اما این نتیجه به‌تنهایی سلامت آب در تمام طول خط انتقال و شبکه توزیع را اثبات نمی‌کند.
۲. بررسی خط انتقال و شبکه توزیع
با توجه به سابقه شکستگی‌های متعدد، تعمیرات و فرسودگی بخشی از خطوط انتقال و توزیع، احتمال ورود آلودگی در مسیر انتقال آب باید به‌صورت جدی بررسی شود.
از نظر فنی، حفظ فشار مثبت در شبکه یکی از عوامل مهم جلوگیری از ورود آلودگی است. افت فشار یا ایجاد فشار منفی در نقاطی از شبکه، به‌ویژه در محل شکستگی‌ها، نشتی‌ها و اتصالات معیوب، می‌تواند شرایطی را فراهم کند که آب آلوده از محیط اطراف وارد شبکه شود. سازمان جهانی بهداشت نیز بر ضرورت حفظ فشار مثبت، پایش افت فشار و بررسی دقیق شبکه پس از تعمیرات و تغییرات سیستم تأکید کرده است.
از این رو، پیشنهاد می‌شود نمونه‌برداری صرفاً به منبع آب محدود نشود و به‌صورت مرحله‌ای از منبع، خروجی منبع، مخزن، ابتدای خط انتقال، نقاط دارای سابقه شکستگی یا تعمیر، نقاط انتهایی شبکه و همچنین مناطقی که موارد بیماری در آنها بیشتر مشاهده شده است، انجام شود.
همچنین سوابق افت فشار، شکستگی، تعمیرات و عملیات شست‌وشو و گندزدایی شبکه در بازه زمانی منتهی به بروز موارد بیماری بررسی شود. وجود شکستگی و مشکلات زیرساختی، از نظر مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها در ایالات متحده آمریکا نیز از عوامل افزایش‌دهنده احتمال آلودگی آب در مسیر انتقال تا محل مصرف محسوب می‌شود.
۳. بررسی اپیدمیولوژیک موارد مسمومیت یا بیماری
بخش مبارزه با بیماری‌های شبکه بهداشت و درمان شهرستان نیز لازم است توزیع جغرافیایی و زمانی افراد دارای علائم مسمومیت یا بیماری را بررسی کند.
در این بررسی، محل سکونت افراد، زمان شروع علائم، منبع آب مصرفی، مسیر یا محدوده شبکه‌ای که آب از آن دریافت می‌کنند و وجود یا عدم وجود موارد مشابه در سایر مناطق باید با یکدیگر تطبیق داده شود.
چنانچه مشخص شود موارد بیماری از نظر زمانی و مکانی با یک بخش مشخص از شبکه آب‌رسانی هم‌پوشانی دارند، این موضوع می‌تواند به‌عنوان یک قرینه مهم برای شناسایی محدوده احتمالی آلودگی مورد استفاده قرار گیرد. البته این هم‌زمانی به‌تنهایی اثبات‌کننده منشأ آلودگی نیست و باید با نتایج آزمایش‌های آب و بررسی فنی شبکه تطبیق داده شود.

۴. احتمال ورود آلاینده‌های ناشی از سم‌پاشی باغات بالادست
با توجه به گستردگی موارد گزارش‌شده از جمعیت ثابت و متحرک باینگان، احتمال مواجهه مشترک و نقطه‌ای با یک عامل آلاینده باید به‌طور جدی بررسی شود. با توجه به وجود باغات در بالادست و احتمال استفاده از سموم کشاورزی، همچنین سابقه شکستگی و فرسودگی شبکه و احتمال افت فشار یا ایجاد فشار منفی، احتمال ورود یک آلاینده شیمیایی به شبکه آب نیز قابل طرح است و لازم است در کنار بررسی عوامل میکروبی، بررسی تخصصی از نظر آلاینده‌های شیمیایی و بقایای سموم کشاورزی نیز انجام شود.

جمع‌بندی
بر اساس اصول مدیریت ایمنی آب، بررسی احتمال آلودگی نباید صرفاً به منبع آب محدود شود، بلکه باید کل زنجیره «منبع، انتقال، ذخیره‌سازی، توزیع و مصرف» مورد ارزیابی قرار گیرد. رویکرد مورد تأکید WHO نیز شناسایی و مدیریت خطر از منبع تا مصرف‌کننده و انجام پایش مستقل است.
بنابراین، سالم بودن نتیجه آزمایش آب در منبع گرماوگ، در صورتی که نمونه‌برداری صحیح و مستقیم از منبع انجام شده باشد، احتمال آلودگی در مبدأ را کاهش می‌دهد؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند احتمال آلودگی در خط انتقال یا شبکه توزیع را رد کند.
با توجه به سابقه شکستگی و فرسودگی شبکه، بررسی دقیق وضعیت خطوط، سوابق افت فشار و تعمیرات، نمونه‌برداری از نقاط مختلف شبکه و هم‌زمان انجام بررسی اپیدمیولوژیک موارد بیماری، برای تعیین منشأ احتمالی آلودگی ضروری به نظر می‌رسد.
نکته: بنظر می رسد برای تشخیص علت اصلی بیمار شدن تعداد زیادی از همشهریان باینگان منتظر نتایج نهایی اقدامات نهادهای ذیربط و بویژه مرکز بهداشت شهرستان پاوه و اداره آبفا بود.