نجمه سیددخت

روزهجدهم تیرماه در ایران به عنوان “روز ادبیات کودک و نوجوان” نامگذاری شده است، روزی که به بزرگداشت و ارج نهادن به نقش و اهمیت ادبیات در رشد فکری، خلاقیت و پرورش فرهنگی کودکان و نوجوانان اختصاص دارد. این روز، تنها یک مناسبت فرهنگی نیست؛ بلکه یادآور این حقیقت است که آیندۀ هر جامعه، پیش از آنکه در کارخانه‌ها، دانشگاه‌ها یا مراکز تصمیم‌گیری ساخته شود، در ذهن و جان کودکان و نوجوانان شکل می‌گیرد. نام‌گذاری این روز به مناسبت سالروز درگذشت زنده ‌یاد مهدی آذریزدی، پدر ادبیات کودک ایران، در واقع تأکیدی بر این اندیشه است که ادبیات، یکی از بنیادی‌ترین ابزارهای تربیت، آگاهی و پرورش نسل آینده است. روز ملی ادبیات کودک و نوجوان، فرصت مناسبی جهت آشنا کردن کودکان با کتاب و بهانه‌ای برای ورود کتاب به زندگانی کودکان است.

اگر سرمایۀ اجتماعی را مهم‌ترین پشتوانۀ توسعۀ پایدار بدانیم، کودکان و نوجوانان ارزشمندترین بخش این سرمایه‌ هستند. آنان تنها شهروندان فردا نیستند؛ آیینه‌ای هستند که امروز ما را بازتاب می‌دهند؛ در واقع، کیفیت آموزش، فرهنگ مطالعه، سلامت روان، قدرت تخیل و مهارت‌های اجتماعی آنان، تصویری روشن از آینده کشور را ترسیم می‌کند.

از سویی دیگر، زمان مهم‌ترین سرمایه‌ است که جبران آن امکان پذیر نیست. ملت‌هایی که از سال‌های کودکی و نوجوانی به بهترین شکل بهره برده‌اند، امروز در قله‌های علم، فناوری، اقتصاد و فرهنگ ایستاده‌اند؛ زیرا به‌خوبی دریافته‌اند که هر ساعت سرمایه‌گذاری بر آموزش، مطالعه و پرورش شخصیت کودکان، سال‌ها بعد به رشد اقتصادی، کاهش آسیب‌های اجتماعی و افزایش سرمایۀ انسانی تبدیل خواهد شد.

روان‌شناسان بر این باورند که بخش بزرگی از شخصیت انسان در سال‌های کودکی و نوجوانی شکل می‌گیرد. ارزش‌ها، شیوۀ اندیشیدن، قدرت تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری، خلاقیت و حتی سبک زندگی، در همین سال‌ها پایه‌گذاری می‌شود. بنابراین هر میزان سرمایه‌گذاری در آموزش، کتاب، هنر، ادبیات و مهارت‌آموزی، در حقیقت سرمایه‌گذاری بر کیفیت جامعۀ آینده است؛ جامعه‌ای که شهروندان آن آگاه‌تر، مسئولیت‌پذیرتر و توانمندتر خواهند بود.

کودکان و نوجوانان، بمب انرژی، استعداد و یادگیری‌اند. ذهن آنان آمادۀ کشف، تجربه و آموختن است و توان فراگیری علوم، فنون، زبان، هنر و مهارت‌های زندگی در این دوره، به مراتب بیش از سال‌های بعد است. کشوری که این انرژی را نادیده بگیرد، در حقیقت بخشی از آیندۀ خود را از دست داده است.

با این حال، نگاهی به اولویت‌های بودجه‌ای و حتی ساختار نظام تعلیم و تربیت، پرسش‌های جدی ایجاد می‌کند. آیا سهم آموزش، کتابخانه‌های کودک و نوجوان، تولید محتوای فرهنگی، ادبیات کودک، مهارت‌آموزی و نشاط اجتماعی، متناسب با اهمیت این نسل است یا نه؟ آیا خانواده‌ها به اندازه‌ای که برای زیرساخت‌های فیزیکی یا تغذیه و پوشاک فرزندانشان هزینه می‌کنند، برای ساختن و باروری ذهنی آنان نیز اهمیت قائل‌اند؟

مطالعات نشان می دهد نظام تعلیم و تربیت نیز همچنان بیش از آنکه بر پرورش تفکر انتقادی، خلاقیت، مهارت‌های زندگی و علاقه به مطالعه تکیه کند، درگیر محفوظات، آزمون‌محوری و رقابت‌های فرساینده است. نتیجۀ چنین رویکردی، نسلی است که شاید محفوظات فراوانی داشته باشد؛ اما در حل مسئله، گفت‌وگو، نوآوری و کار گروهی با چالش روبه‌رو است؛ مهارت‌هایی که جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به آنها نیاز دارد.

روز ادبیات کودک و نوجوان فرصتی است تا از خود بپرسیم آیا واقعاً آینده را جدی گرفته‌ایم؟ توسعه از کلاس‌های درس، کتابخانه‌ها، قصه‌ها و کتاب‌هایی آغاز می‌شود که امروز در دست کودکان قرار می‌گیرد. هر صفحۀ کتابی که کودکی با شوق می‌خواند، هر قصه‌ای که تخیل نوجوانی را بیدار می‌کند و هر فرصتی که برای شکوفایی استعدادهای آنان فراهم می‌شود، در حقیقت آجری است بر بنای آیندۀ ایران.

سرمایه‌گذاری بر کودکان و نوجوانان، هزینه نیست؛ سودآورترین سرمایه‌گذاری یک ملت است. آینده را باید از همین امروز و از همین نسل آغاز کرد.