مهدی جلیلیان

سیستم ایالتی، اگر درست طراحی و اجرا شود، می‌تواند یکی از مؤثرترین ابزارها برای صنعتی شدن و کاهش بیکاری در ایران باشد. مسئله اصلی در ساختار فعلی، همان‌طور که در فایل آمده، تمرکزگرایی مزمن است؛ یعنی بسیاری از تصمیم‌های اقتصادی، عمرانی و حتی مجوزهای ساده از مرکز گرفته می‌شود. نتیجه این وضعیت، کندی توسعه، عقب‌ماندن مناطق کم‌برخوردار، افزایش مهاجرت به پایتخت و در نهایت تشدید بیکاری است. در مقابل، ایالت‌محوری با واگذاری اختیار به سطح محلی، می‌تواند موتور توسعه را در سراسر کشور روشن کند.

نخستین اثر این مدل، سرعت گرفتن تصمیم‌گیری اقتصادی است. وقتی ایالت‌ها اختیار کامل در صدور مجوزهای اقتصادی و عمرانی داشته باشند، سرمایه‌گذار برای راه‌اندازی کارخانه، کارگاه یا واحد تولیدی مجبور نیست ماه‌ها میان نهادهای مرکزی رفت‌وآمد کند. این کاهش بروکراسی، هزینه شروع کسب‌وکار را پایین می‌آورد و ریسک سرمایه‌گذاری را کم می‌کند. در نتیجه، مناطق مختلف کشور می‌توانند متناسب با مزیت‌های خود وارد رقابت صنعتی شوند؛ مثلاً یک ایالت بر صنایع معدنی، دیگری بر صنایع غذایی و کشاورزی، و ایالت دیگر بر گردشگری یا صنایع دانش‌بنیان تمرکز کند. این تخصص‌گرایی، از نظر اقتصادی بسیار مهم است، چون به شکل‌گیری خوشه‌های صنعتی و افزایش بهره‌وری منجر می‌شود.

دومین مزیت، باقی‌ماندن بخشی از درآمد در همان منطقه است. طبق متن فایل، اگر هر ایالت بداند نیمی از درآمد بیشترِ تولیدش برای آبادانی خودش باقی می‌ماند، انگیزه‌ای قوی برای افزایش تولید، جذب سرمایه و توسعه زیرساخت خواهد داشت. این مکانیزم شبیه یک «پاداش عملکرد» عمل می‌کند: هرچه اقتصاد محلی فعال‌تر شود، منابع بیشتری برای همان منطقه آزاد می‌شود. چنین ساختاری، برخلاف مدل متمرکز فعلی، مدیران محلی را از حالت منفعل خارج می‌کند و آن‌ها را به بازیگران فعال توسعه تبدیل می‌سازد. همین انگیزه می‌تواند به رشد صنایع کوچک و متوسط، افزایش اشتغال محلی و کاهش وابستگی به بودجه مرکزی بینجامد.

سومین اثر مهم، رشد زیرساخت‌های پشتیبان صنعت است. صنعت بدون جاده، برق پایدار، آب، اینترنت، حمل‌ونقل و نیروی کار آموزش‌دیده رشد نمی‌کند. وقتی بودجه و اختیار عمرانی در سطح ایالت متمرکز شود، مدیران محلی بهتر می‌دانند که اولویت واقعی منطقه چیست: بیمارستان، مدرسه فنی‌وحرفه‌ای، شهرک صنعتی، راه دسترسی، یا شبکه آبرسانی. در نتیجه، سرمایه‌گذاری عمرانی دقیق‌تر و متناسب‌تر با نیازهای واقعی انجام می‌شود. این امر مستقیماً به بهبود محیط کسب‌وکار و افزایش ظرفیت جذب نیروی کار منجر می‌شود.

چهارمین مزیت، کاهش مهاجرت اجباری به مرکز است. در ساختار متمرکز، مردم برای یافتن کار، خدمات بهتر یا امکان رشد اقتصادی، ناچار به مهاجرت به تهران و چند شهر بزرگ می‌شوند. این تمرکز جمعیت، خود به بیکاری پنهان، گرانی مسکن، حاشیه‌نشینی و فشار بر زیرساخت‌های پایتخت دامن می‌زند. اما اگر هر ایالت بتواند اقتصاد خودش را فعال کند، شغل در محل زندگی مردم ایجاد می‌شود. در نتیجه، سرمایه انسانی در همان منطقه حفظ می‌شود و شهرهای متوسط و کوچک هم فرصت شکوفایی پیدا می‌کنند.

از سوی دیگر، سیستم ایالتی می‌تواند فساد و فرار مالیاتی را کاهش دهد. وقتی نهادهای محلی مسئولیت مستقیم درآمد و هزینه را داشته باشند، نظارت واقعی‌تر می‌شود و فاصله میان تصمیم‌گیر و جامعه کمتر خواهد شد. این نزدیکی، هم شفافیت را افزایش می‌دهد و هم امکان پاسخ‌گویی را بیشتر می‌کند. در چنین فضایی، سرمایه‌گذار نیز اعتماد بیشتری به محیط اقتصادی پیدا می‌کند و این اعتماد، خود محرک ایجاد شغل است.

البته باید توجه داشت که صنعتی شدن در مدل ایالتی فقط با واگذاری اختیار ممکن نیست؛ بلکه نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، آموزش نیروی انسانی، تضمین وحدت ملی و هماهنگی میان ایالت‌ها نیز هست. همان‌طور که در فایل تأکید شده، امور حاکمیتی، دفاعی و سیاست خارجی همچنان باید در اختیار دولت مرکزی باقی بماند. بنابراین، ایالت‌محوری نه به معنای تجزیه، بلکه به معنای تمرکززدایی کارآمد است.

در جمع‌بندی می‌توان گفت سیستم ایالتی با کاهش بوروکراسی، افزایش انگیزه درآمدزایی محلی، توزیع عادلانه‌تر منابع و تقویت زیرساخت‌ها، می‌تواند زمینه‌ساز صنعتی شدن و کاهش بیکاری در ایران باشد. این مدل اگر درست پیاده شود، به جای آنکه همه چیز از تهران کنترل شود، هر منطقه را به یک مرکز فعال تولید و اشتغال تبدیل می‌کند.