مهدی جلیلیان

کرمانشاه، شهری با پیشینه‌ای کهن و طبیعتی چشم‌نواز، امروز در نقطه‌ای حساس از مسیر توسعه شهری ایستاده است؛ نقطه‌ای که در آن، بحران پسماند، فشارهای اقتصادی و چالش‌های تأمین مواد اولیه به هم رسیده‌اند. در چنین شرایطی، تأسیس فروشگاه‌های «پسماند صفر» دیگر صرفاً یک انتخاب محیط‌زیستی نیست، بلکه پاسخی هوشمندانه به واقعیت‌های اقتصادی از جمله گرانی و کمبود پلاستیک در شرایط فعلی نیز محسوب می‌شود.

سال‌هاست که الگوی مصرف رایج، بر پایه بسته‌بندی‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف شکل گرفته است. از کوچک‌ترین اقلام خوراکی تا کالاهای بهداشتی، همه در لایه‌هایی از پلاستیک عرضه می‌شوند؛ لایه‌هایی که تنها چند دقیقه کاربرد دارند اما صدها سال در طبیعت باقی می‌مانند. این وابستگی گسترده به پلاستیک، علاوه بر آثار زیست‌محیطی، اکنون با چالش‌های اقتصادی نیز گره خورده است. افزایش قیمت مواد اولیه پتروشیمی، نوسانات بازار، مشکلات تأمین و توزیع، و رشد هزینه‌های تولید، باعث شده پلاستیک دیگر آن کالای ارزان و همیشه در دسترس گذشته نباشد. کمبود و گرانی پلاستیک، زنجیره تأمین بسیاری از کسب‌وکارها را تحت فشار قرار داده و هزینه نهایی را به مصرف‌کننده منتقل کرده است.

در چنین شرایطی، فروشگاه‌های پسماند صفر می‌توانند بخشی از راه‌حل باشند. این فروشگاه‌ها با حذف یا به حداقل رساندن بسته‌بندی‌های پلاستیکی، عملاً وابستگی به این ماده پرهزینه و کمیاب را کاهش می‌دهند. عرضه کالا به‌صورت فله‌ای، استفاده از ظروف چندبارمصرف، سیستم‌های ودیعه‌ای برای بطری‌ها و شیشه‌ها، و تشویق مشتریان به همراه داشتن ظرف شخصی، همگی اقداماتی هستند که نیاز به پلاستیک را در سطح خرده‌فروشی به‌شدت پایین می‌آورند. در نتیجه، فشار ناشی از گرانی و کمبود پلاستیک، کمتر به این نوع کسب‌وکارها آسیب می‌زند و ثبات بیشتری در قیمت‌ها ایجاد می‌شود.

از منظر اقتصادی، این مدل می‌تواند به کاهش هزینه‌های پنهان نیز منجر شود. در بسیاری از کالاها، بخش قابل توجهی از قیمت نهایی مربوط به بسته‌بندی، طراحی، چاپ، انبارداری و حمل‌ونقل اضافی است. وقتی کالا بدون بسته‌بندی‌های پرزرق‌وبرق عرضه می‌شود، این هزینه‌ها حذف یا کاهش می‌یابد. برای مصرف‌کننده‌ای که در شرایط تورمی به دنبال مدیریت سبد خانوار است، خرید به اندازه نیاز و بدون پرداخت هزینه بسته‌بندی، یک مزیت ملموس محسوب می‌شود. همچنین فروش فله‌ای به کاهش دورریز مواد غذایی کمک می‌کند؛ چراکه شهروندان می‌توانند دقیقاً به اندازه مصرف خود خرید کنند.

برای کرمانشاه، که هم ظرفیت کشاورزی منطقه‌ای قابل توجهی دارد و هم شبکه‌ای از تولیدکنندگان محلی فعال در حوزه مواد غذایی و محصولات سنتی، فروشگاه‌های پسماند صفر می‌توانند بستری برای تقویت اقتصاد بومی باشند. ارتباط مستقیم‌تر میان تولیدکننده و مصرف‌کننده، حذف واسطه‌های متعدد و کاهش وابستگی به بسته‌بندی‌های صنعتی، به معنای گردش سرمایه در داخل استان و افزایش تاب‌آوری اقتصادی در برابر نوسانات بازار ملی است.

البته مسئله تنها اقتصاد نیست. بحران پسماند همچنان یکی از دغدغه‌های اصلی مدیریت شهری است. هزینه‌های جمع‌آوری، حمل و دفن زباله سال‌به‌سال افزایش می‌یابد و بخش قابل توجهی از این زباله‌ها را پلاستیک‌ها تشکیل می‌دهند. پلاستیک‌هایی که تجزیه‌ناپذیرند، منابع خاک و آب را آلوده می‌کنند و سیمای شهری را مخدوش می‌سازند. کاهش مصرف پلاستیک از طریق گسترش فروشگاه‌های پسماند صفر، به معنای کاهش بار بر سیستم مدیریت پسماند و صرفه‌جویی در بودجه عمومی است؛ بودجه‌ای که می‌تواند در حوزه‌های ضروری‌تری مانند حمل‌ونقل عمومی یا توسعه فضاهای سبز هزینه شود.

نقش فرهنگی این فروشگاه‌ها نیز قابل توجه است. در دورانی که جامعه با فشارهای اقتصادی و محدودیت منابع روبه‌روست، ترویج فرهنگ صرفه‌جویی، استفاده مجدد و مصرف مسئولانه اهمیت دوچندان دارد. فروشگاه‌های پسماند صفر می‌توانند به پایگاه‌های آموزش عملی این فرهنگ تبدیل شوند؛ جایی که شهروندان می‌آموزند کاهش مصرف پلاستیک نه‌تنها یک انتخاب سبز، بلکه یک تصمیم اقتصادی هوشمندانه است.

برای تحقق این هدف، حمایت مدیریت شهری و نهادهای مرتبط ضروری است. ارائه مشوق‌های مالی، تسهیل صدور مجوز، تخصیص فضا در بازارچه‌های محلی و اجرای کمپین‌های آگاهی‌بخشی می‌تواند زمینه شکل‌گیری نخستین فروشگاه‌های پسماند صفر در کرمانشاه را فراهم کند. تجربه شهرهای پیشرو نشان داده است که آغاز این مسیر، حتی با چند واحد محدود، می‌تواند موجی از تغییر در رفتار مصرفی ایجاد کند.

امروز که گرانی و کمبود پلاستیک به یک واقعیت انکارناپذیر بدل شده و همزمان بحران پسماند سایه خود را بر شهر گسترانده است، کرمانشاه می‌تواند با نگاهی آینده‌نگر، از دل تهدیدها فرصت بسازد. تأسیس فروشگاه‌های پسماند صفر، اقدامی عملی و واقع‌بینانه در جهت کاهش هزینه‌ها، تقویت اقتصاد محلی و حفاظت از محیط‌زیست است؛ گامی که هم با منطق اقتصادی سازگار است و هم با مسئولیت اجتماعی در قبال نسل‌های آینده.